Dagboek 36: Samarkand, parel van de Zijderoute?

Bishkek, Kyrgyzstan, 18 mei 2006


De naam van geen enkele stad is zo verbonden met de Zijderoute als Samarkand. Nu rijden we erheen. Het is echt lente geworden; overal witte en roze bloesem aan de bomen. We zien stukjes groen gras dat zo uit Nederland lijkt te zijn geknipt. De koeien gaan op stap. Er passeren ons touringcars die vroeger dienst hebben gedaan in Allevard-Les-Bains en Dieppe.

In Samarkand vinden we snel onderdak bij Bahodir B&B. Volgens de Lonely Planet de place to be voor backpackers. En het is de enige plek waar een prijs uit de LP ook klopt; de timide maar vriendelijke eigenaar biedt eenvoudig avondeten aan voor nog steeds 1 dollar. De bus kan achter de poort op het binnenplaatsje, dat daarmee meteen vol is. Het is er rustig, op een Japanse dame na. Ook het guestboek staat vol Japanse verhalen en informatie. De teksten en tekeningen zien er vaak uit als drukwerk, zo nauwkeurig en netjes is het geschreven. Het schijnt dat Japanners een zeer uitgebreid netwerk hebben met informatie door en voor reizigers. We hebben wel bewondering voor ze gekregen; vaak spreken ze erbarmelijk slecht Engels en toch komen ze overal. Op de meest afgelegen plekken zie je soms een eenzame Japanner rondlopen. Meestal met een wereldvreemde blik, hoedje en natuurlijk een camera.

Het Registan-plein


Op 5 minuten lopen van het guesthouse ligt het Registanplein. Het Registan is het pronkstuk van Samarkand en één van de erfstukken van heerser Timoer Lenk (of Tamerlane, 'Timoer de Lamme').
In 1220 werd Samarkand verwoest door de Mongolen. Gelegen op een sleutelpositie tussen China, India en Perzië, was de stad eeuwenlang één van de belangrijkste punten op de Zijderoute was geweest. De verwoesting had het einde van het verhaal kunnen zijn, ware het niet dat in 1370 Timoer besloot van Samarkand zijn hoofdstad te maken.
Geïnspireerd door Djengiz Khan, begon ook Timoer een bloedige veldtocht in de regio. Hij veroverde o.a. Iran en Irak, Oost-Turkije en Syrië en wist zelfs Noord-India te plunderen. Rijkdommen en gevangen genomen ambachtslieden werden naar Samarkand afgevoerd. In korte tijd groeide de stad uit tot Centraal Azië's economisch en cultureel centrum en kreeg Samarkand een bijna magische klank.
In de loop der eeuwen groeit de faam alleen maar. 'Rome van het oosten', een stad als een koningin op aarde, Alexander de Grote, Edgar Allen Poe en de Perzische dichter Omar Khayyam roemden de stad. Veel van wat er vandaag te zien is, dateert uit die tijd. En ook nu nog heeft de naam Samarkand een mythische aantrekkingskracht.

Wij zijn echter gewaarschuwd. In een artikel uit een oude Volkskrant die we bewaard hebben, wordt Samarkand, 'de parel van de Oriënt', afgeschilderd als een door sovjetbeton verpeste moderne stad. 'Een gouden weg naar niets', zegt de Volkskrant, 'wie denkt een stad vol levendige geschiedenis aan te treffen, komt bedrogen uit.'

Vrouwen verkopen zoete bietenGeribbelde turkooizen koepel, Bibi-Khanym Moskee

We besluiten zelf te gaan kijken en gaan richting Registan. Als we voor het plein staan, worden we toch wel stil. Het is een indrukwekkend geheel van toegangsbogen, minaretten en koepels, vol met mozaïeken en turkooizen tegels. Als we een kaartje kopen zijn we weer in de realiteit; toeristen betalen 3 dollar (nog niks) en Oezbeken een fractie daarvan. Een kruiperige politieagent smoezelt dat het best bewaarde geheim het uitzicht vanaf de minaret is. En voor anderhalve Dollar maakt hij de deur graag voor ons open. We gaan niet op zijn aanbod in en lopen door één van de toegangsbogen naar een achterliggend plein. Boven ons hoofd tintelen de mozaïeken. Op de grond worden we bestormd door souvenir-verkopers. Er zijn nog nauwelijks toeristen eind maart en dus zijn wij de prooi. Het blijkt dat zowat alle ruimtes op de begane grond in het complex verhuurd zijn aan souvenirstalletjes. Gelukkig laten ze ons snel weer met rust en kunnen we ongestoord genieten van alle moois. En het is echt mooi, sinds Esfahan hebben we niet meer zulke imposante bouwsels gezien.

Later bezoeken we de Bibi-Khanym Moskee. De legende wil dat Bibi-Khanym, Timoers vrouw, deze moskee liet bouwen als verrassing voor haar man toen hij op veldtocht was. De architect werd echter smoorverliefd op Bibi en weigerde de bouw af te maken, tenzij hij haar mocht kussen. Het gescharrel liet zijn sporen achter en toen Timoer dit zag, liet hij de architect vermoorden (uiteraard) en besloot hij, dat alle vrouwen in het vervolg gesluierd moesten rondlopen om mannen niet in verleiding te brengen.
De moskee is een enorm bouwwerk en moet één van imposantste gebouwen van het rijk zijn geweest. Alleen al de toegangspoort is 35 meter hoog. De omvang bepaalde meteen het lot van het gebouw. De constructie had de grens van technische mogelijkheden getart. Al kort na de voltooiing begon de moskee langzaam af te brokkelen. Een aardbeving liet de boel uiteindelijk instorten. Ondertussen is het complex (soms slordig) gerestaureerd.

Samarkand's bazaar

We geloven het wel een beetje met de blauwe koepels. Het is mooi maar we hebben al zoveel moois gezien. Inmiddels zijn we een half jaar onderweg en misschien slaat een bepaalde verzadiging toe. Naast de moskee ligt een bazaar, gedachteloos lopen we erheen. We hebben ook al veel bazaars gezien. Maar deze blijkt geweldig! Er lopen mannen met lange overjassen, rijlaarzen aan en met een 'Dopke' (Oezbeeks rond-vierkant mutsje, zwart met witte borduursels) op, vrouwen in rode dusters met kleurige sjaals om hun hoofd, die brood verkopen dat in kinderwagens ligt, een man met tulband en witte baard die uit een andere tijd lijkt te zijn weggelopen. Verkopers met bontmuts, goedkoop leren jack en Adidas-trainingsbroek. Rode radijs ligt netjes uitgestald, samen met peterselie, dille, rettich en kool. Aardappels en knollen worden in netten heen en weer geschud om de modder eraf te halen. Overal wordt met karretjes op en af gereden terwijl de rook van de kebab-tent over de markt waait. De blauwe koepels op de achtergrond maken het plaatje compleet. Het is er levendig en vooral kleurrijk, wat een prachtige plek! Misschien wel de mooiste bazaar van Centraal Azië! In tegenstelling tot wat de Volkskrant beweert, lijkt de tijd hier te hebben stilgestaan. Natuurlijk zijn er geen gesluierde vrouwen en kamelen, er worden andere spullen verkocht en 's avonds gaat men in z'n Lada naar huis. Maar het idee is nog precies hetzelfde, was het vroeger ook niet zo?

Ilona wil taart en dat is geen probleem. Een paar rijen van de bazaar zijn gereserveerd voor zoetigheid. Hele plateau's met gebak en cake's. We gaan ergens bij een stalletje zitten en bestellen wat. De dames zijn geïnteresseerd in waar we vandaan komen. Ondertussen hebben onze 2 lessen en 20 woorden Russisch hun waarde allang bewezen. Timoer, een zoon, spreekt 20 woorden Engels en zo komen we er wel uit. Als de woorden er niet zijn, doet af en toe een creatieve schets wonderen. Het blijken geen Oezbeken maar van oorsprong Tadzjieken te zijn. Er schijnen veel Tadzjieken in Samarkand te wonen. Timoer kent minstens 10 Nederlandse voetballers bij naam en weet precies waar ze spelen. Hij geeft toe dat hij een beetje een 'fanat' is. Wij vertellen van onze 'bolsoj exkoerzion', de grote reis. Ze snappen (uiteraard) niet dat iemand huis en haard opgeeft om met een busje naar verwegistan te rijden. Maar ze kijken ons ook wel respectvol aan (denken we). We blijven zeker een uur hangen. Ook nu raakt ons de interesse en warmte van het contact. Dat is toch iets wat ons opvalt in Oezbekistan. Mensen zijn open, niet verlegen, ook wel nieuwsgierig maar laten je ook gewoon met rust. Turkmenen waren vaak toch wat schuchterder.
Ook de vrouwen zijn aanwezig, regelen het zelf en mogen gezien worden. Hun kleding is kleurrijk en ze zien er goed uit. Minder Aziatisch dan je zou verwachten; ze hebben maar heel licht spleetogen en vaak een wat steviger postuur.

Traditionele Oezbeekse man met zijn kleinzoonsPoseren voor het standbeeld van Timoer Lenk

Vanaf de bazaar kun je, lager gelegen, een heuvel zien bezaaid met graven. Later bezoeken we deze plek, genaamd Shar-i-Zindah. Het centrum van de begraafplaats wordt gevormd door een rij tombes die bekleed zijn met mozaïeken en blauwe koepels.
Het is een heilige plek, mensen komen er op bedevaart omdat een neef van de profeet Mohammed er (waarschijnlijk) begraven ligt. De meeste andere tombes behoren toe aan familie van Timoer Lenk. Eén van de beheerders gaat soms met bezoekers mee en zingt (gebeden?) bij de ingang van sommige tombes.

Het westelijke gedeelte van Samarkand is moderner. Er is meer Russische invloed, er zijn hippe cd-shops en meiden eten pizza, de jongen achter de kassa draagt een t-shirt van Eminem.

Blusbus meets Own Eyes Experience


Als we op een middag terugkomen in het guesthouse, staat er op onze bus een uitnodiging om wat te drinken.
Sander en Johan zijn ook in Samarkand, we hadden hun kort in Mausoleh, in Iran ontmoet en toen vaag afgesproken dat we elkaar ergens in Centraal Azië weer tegen zouden komen. Nu staan ze voor de deur en we halen bier voor 's avonds. Tot blijdschap van Ilona hebben ze een waterpijp uit Iran meegenomen, dus die wordt opgestookt. We wisselen verhalen uit over het afgelegde stuk. Het is gezellig, ondanks dat onze manieren van reizen en beleven totaal verschillend zijn.

Een dag later vertrekken we naar Tashkent, de hoofdstad van Oezbekistan.